Mjerenje vremena oduvijek je bilo više od puke tehničke potrebe, ono je oblikovalo ritam svakodnevice, vjerskog života i društvenog poretka.
Na prostorima nekadašnjeg Osmanskog carstva tu su ulogu imale dvije prepoznatljive građevine: muvekithane i sahat-kule. U Bosni i Hercegovini je muvekit prvo institucionalizirano astronomsko zanimanje od 1853. godine.
Bibliotekar na Odjelu specijalnih zbirki Gazi Husrev-begove biblioteke Hamza Lavić ističe u razgovoru za Fenu da je prva službena muvekithana u Bosni i Hercegovini izgrađena 1853/54. godine uz Carevu džamiju.
– Muvekithane su bile posebni objekti u kojima su se nalazili astronomski instrumenti za precizno određivanje vremena dnevnih namaza i izradu kalendara – rekao je Lavić u izjavi Feni.
Najčešće su građene u okviru vakufskih kompleksa, uz džamije. U njima su službu obavljali muvekiti – specijalizirani astronomi čiji je zadatak bio izračunavanje namaskih vremena, izrada takvima (kalendara) te briga o instrumentima.
– Muvekit je prvo institucionalizirano astronomsko zanimanje u Bosni i Hercegovini – ističe Lavić.
Osim određivanja namaskih vremena, muvekiti su često bili zaduženi i za održavanje i podešavanje mehanizama na obližnjim sahat-kulama, usklađujući ih s lunarnim kalendarom.
Prva muvekithana u Osmanskom carstvu podignuta je za vrijeme sultana Mehmeda II, u sklopu njegovog vakufskog kompleksa u Istanbulu. Taj model ubrzo je slijedio i ostatak Carstva.
– Ulaskom u orijentalno-islamski kulturni krug, muslimani Bosne i Hercegovine suočili su se s praktičnim pitanjem preciznog određivanja namaskih vremena. U početku su se oslanjali na tzv. narodnu astronomiju – optičko opažanje mlađaka i praćenje dužine sjena – da bi kasnije ta praksa bila institucionalizirana kroz muvekithane – naveo je Lavić.
Prva službena muvekithana u Bosni i Hercegovini izgrađena je 1853/54. godine uz Carevu džamiju, odlukom bosanskog valije Huršid-paše koji je osigurao i vakufska sredstva za njen rad. Nekoliko godina kasnije, 1858. godine osnovana je i muvekithana u okviru Gazi Husrev-begovog vakufa.
Prvi službeni muvekit u Bosni i Hercegovini bio je Ali Šerif Faginović, poznati kaligraf, koji je tu dužnost obavljao od 1854. do 1921. godine. Među najistaknutijim muvekitima ističe se i noSalih Sidki Hadžihusejnović, prvi muvekit Gazi Husrev-begovog vakufa, autor brojnih radova iz astronomije i djela “Tarih-i Muvekkit” (Muvekkitova istorija Bosne).
Tokom 19. stoljeća muvekithane su podignute i u Banjoj Luci, Mostaru, Gradačcu i Tuzli. U Bosni i Hercegovini je, osim muvekithana, izgrađeno ukupno devetnaest sahat-kula, koje su postale prepoznatljiv dio urbanog pejzaža.
– Posebno mjesto zauzima sahat-kula uz Gazi Husrev-begovu džamiju koja i danas radi po sistemu “ala turka”, odnosno lunarnom načinu računanja vremena. Instrumenti korišteni u muvekithanama – poput sunčanog sata, astrolaba, rub‘-tahte (kvadranta), gnomona, kibletname i libele – svjedoče o visokom stepenu razvijenosti praktične astronomije – naglašava Lavić.
Danas se ti predmeti čuvaju u sklopu Muzeja Gazi Husrev-beg, gdje posjetioci mogu vidjeti kako je kroz historiju obavljana muvekitska služba i kako su određivani počeci hidžretskih mjeseci i namaskih vremena.
Lavić s ponosom ističe da se među najznačajnijim sačuvanim instrumentima u Bosni i Hercegovini izdvaja monumentalni sunčani sat na jugozapadnom zidu Hadži Ali-begove džamije u Travniku. Visok 2,4 metra i precizno postavljen prema geografskim parametrima lokaliteta, služio je i za podešavanje mehaničkih satova na travničkim sahat-kulama.
Muvekithane i sahat-kule tako ostaju trajni spomenici jedne civilizacije u kojoj je mjerenje vremena bilo spoj nauke, vjere i svakodnevnog života – tihe, ali precizne čuvarke ritma zajednice, prenosi Fena.
